“อุปสมบท 8 วิธี”ในสมัยพุทธกาล ระเบียบการรับเข้าสู่พระธรรมวินัย “ญัตติจตุตถกรรม” คือ วิธีเดียวที่สืบทอดใช้อยู่ในปัจจุบัน

— ในมิติทางพุทธศาสนศึกษาและการปกครองคณะสงฆ์ “การอุปสมบท” หรือการบวชเป็นพระภิกษุและภิกษุณี มิได้เป็นเพียงพิธีกรรมทางศาสนาเท่านั้น แต่คือกระบวนการทางพระธรรมวินัยที่มีระบบการคัดกรอง ยืนยัน และยกขึ้นสู่สิทธิสภาวะความเป็นพุทธบริษัท 4 เพื่อความมั่นคงและการสืบทอดพระศาสนาอย่างยั่งยืน

จากการรวบรวมหลักฐานทางพระไตรปิฎก พบว่าในสมัยพุทธกาล รูปแบบการอุปสมบทมีวิวัฒนาการอย่างเป็นระบบตามการเติบโตของหมู่สงฆ์ โดยพระพุทธองค์ทรงประทานอนุญาตวิธีการอุปสมบทไว้รวม 8 วิธี ซึ่งสะท้อนถึงการกระจายอำนาจบริหารและหลักประชาธิปไตยในยุคโบราณอย่างน่าสนใจ

ทำความเข้าใจ “บรรพชา” และ “อุปสมบท”

ในทางพระธรรมวินัย มีคำที่ใช้เรียกการบวช 2 คำหลัก ซึ่งมีความหมายและระดับของศีลที่แตกต่างกัน ดังนี้

1. บรรพชา (ปพฺพชฺชา): แปลว่า “การเว้นทั่ว” หรือ “การเว้นจากความชั่วทุกอย่าง” ในยุคแรกใช้หมายถึงการละทิ้งวิถีชีวิตทางโลก แต่ในระบบปัจจุบันใช้หมายถึง การบวชเป็นสามเณร โดยสมาทานศีล 10 ประการ

2. อุปสมบท (อุปสมฺปทา): หมายถึง การเข้าถึงความเป็นพระภิกษุหรือภิกษุณี โดยสมบูรณ์ ซึ่งต้องปฏิบัติตามพระวินัยปาฏิโมกข์และกฎระเบียบของสังฆมณฑล

8 วิธีการอุปสมบทในสมัยพุทธกาล

1. เอหิภิกขุอุปสัมปทา (การอุปสมบทด้วยพระวาจา)

เป็นการอุปสมบทวิธีแรกสุด เกิดขึ้นเมื่อพระพุทธองค์ทรงประทานการบวชด้วยพระองค์เอง โดยเปล่งพระวาจาว่า “เอหิ ภิกขุ” (แปลว่า “เธอจงมาเป็นภิกษุเถิด…”) โดยมี พระอัญญาโกณฑัญญะ เป็นพระภิกษุรูปแรก และ พระสุภัททปริพพาชก เป็นองค์สุดท้ายที่ได้รับวิธีนี้ก่อนพระพุทธองค์เสด็จดับขันธปรินิพพาน

2. ติสรณคมนูปสัมปทา (การอุปสมบทด้วยไตรสรณคมน์)

เมื่อศาสนาเผยแผ่ไปไกล พระพุทธองค์ทรงมอบอำนาจให้พระสาวกนำไปใช้ โดยให้ผู้ขอบวชเปล่งวาจาขอถึงพระรัตนตรัยเป็นที่พึ่ง 3 ครั้ง ปัจจุบันวิธีนี้ถูกยกเลิกในการบวชพระภิกษุแล้ว แต่ปรับมาใช้สำหรับการ บรรพชาสามเณร

3. ญัตติจตุตถกัมมอุปสัมปทา (การอุปสมบทด้วยกรรมวาจา 4 ครั้ง)

เกิดขึ้นเมื่อหมู่สงฆ์มีจำนวนมาก พระพุทธองค์จึงทรงโอนอำนาจการรับคนเข้าหมู่สงฆ์ให้เป็น สิทธิของคณะสงฆ์ (สังฆกรรม) โดยการประชุมสงฆ์ในอุโบสถ มีการสวดประกาศตั้งเรื่อง (ญัตติ) 1 ครั้ง และสวดถามความเห็นของสงฆ์ 3 ครั้ง รวมเป็น 4 ครั้ง หากไม่มีใครคัดค้าน ถือว่าได้รับการยอมรับ โดยมี พระราธะ เป็นรูปแรกที่บวชด้วยวิธีนี้ (มีพระสารีบุตรเป็นพระอุปัชฌาย์)

4. ครุธัมมปฏิคคหณูปสัมปทา (การอุปสมบทด้วยการรับครุธรรม 8 ประการ)

เป็นการอุปสมบทภิกษุณีวิธีแรก ทรงประทานแก่ พระนางมหาปชาบดีโคตมีเถรี และสตรีชาวสากยะ 500 คน เมื่อยอมรับเงื่อนไขข้อปฏิบัติที่เคร่งครัด 8 ประการ

5. อัฏฐวาจิกาอุปสัมปทา (การอุปสมบทด้วยวาจา 8 ครั้ง)

เป็นการอุปสมบทภิกษุณีในระยะต่อมา โดยผู้ขอบวชต้องรับการอุปสมบทด้วยวิธีญัตติจตุตถกรรมจาก ภิกษุณีสงฆ์ ก่อน (สวด 4 ครั้ง) แล้วจึงมารับการอุปสมบทจาก ภิกษุสงฆ์ อีกครั้ง (สวด 4 ครั้ง) รวมเป็นการสวดประกาศกรรมวาจาทั้งสิ้น 8 ครั้ง

6. โอวาทปฏิคคหณูปสัมปทา (การอุปสมบทด้วยการรับพระโอวาท)

เป็นการอุปสมบทเฉพาะบุคคล ประทานแก่ พระมหากัสสปะ โดยทรงประทานพระโอวาท 3 ข้อ ได้แก่ การมีความละอายและยำเกรงในภิกษุทั้งหลาย, การฟังธรรมด้วยความตั้งใจ, และการไม่ละสติออกจากกาย เมื่อท่านสมาทานปฏิบัติตาม ก็ถือว่าสำเร็จเป็นพระภิกษุ

7. ปัญหาพยากรณูปสัมปทา (การอุปสมบทด้วยการตอบปัญหาธรรม)

เป็นการอุปสมบทเฉพาะบุคคล ประทานแก่ สามเณรโสปากะ (อายุ 7 ขวบ) โดยพระพุทธองค์ทรงถามปัญหาธรรม 10 ข้อ (กุมารปัญหา) เพื่อทดสอบภูมิปัญญา เมื่อสามเณรตอบปัญหาได้อย่างวิจิตรพิสดาร สะท้อนถึงการบรรลุธรรมขั้นสูง จึงทรงอนุญาตให้อุปสมบท

8. ทูเตนอุปสัมปทา (การอุปสมบทด้วยการส่งทูต)

เป็นการอุปสมบทเฉพาะบุคคล ประทานแก่ นางอัฑฒกาสี (อดีตหญิงโสเภณีผู้บวชเป็นภิกษุณี) เนื่องจากนางประสงค์จะเดินทางมารับการอุปสมบทต่อหน้าพระสงฆ์ แต่มารดาและโจรภัยดักรอทำร้ายระหว่างทาง พระพุทธองค์จึงทรงอนุญาตให้ส่งทูต (ตัวแทน) ไปทำพิธีบวชให้นางในพื้นที่ปลอดภัย

ในเชิงวิวัฒนาการทางพระธรรมวินัย การถึงไตรสรณคมน์มีความเกี่ยวโยงอย่างน่าสนใจ

ในยุคต้นพุทธกาล นั้น การเปล่งวาจาถึงไตรสรณคมน์ 3 ครั้ง เคยถูกใช้เป็นวิธีอุปสมบทเป็นพระภิกษุโดยตรง เรียกว่า “ติสรณคมนูปสัมปทา” เพื่อความสะดวกในการขยายศาสนาของพระสาวก

ในกาลต่อมาได้ทำการปรับเปลี่ยนหน้าที่ คือ เมื่อพระพุทธองค์ทรงประทานอนุญาตวิธี “ญัตติจตุตถกัมมอุปสัมปทา” ให้คณะสงฆ์ใช้บวชพระภิกษุแทน วิธีการถึงไตรสรณคมน์จึงถูกปรับบทบาทมาใช้ในการ บรรพชาสามเณร และเป็นหลักปฏิบัติพื้นฐานสำหรับ อุบาสก-อุบาสิกา ในการแสดงตนเป็นพุทธบริษัทมาจนถึงปัจจุบัน

บุคคลทั่วไปสามารถประกาศตนเป็นพุทธศาสนิกชน (พุทธมามกะ) ได้ด้วยการ “เปล่งวาจาถึงไตรสรณคมน์” คือ ขอถึงพระพุทธ พระธรรม และพระสงฆ์ เป็นที่พึ่งที่ระลึกสูงสุด ควบคู่กับการสมาทาน “ศีล 5” (เบญจศีล) ซึ่งเป็นเว้นจากความชั่ว 5 ประการ เพื่อใช้เป็นกรอบเกณฑ์มาตรฐานในการดำเนินชีวิตทางโลก

ในแง่ของการวางรากฐาน ให้คฤหัสถ์เข้าถึงพระศาสนาได้ด้วย ไตรสรณคมน์และศีล 5 นี่เอง จึงทำให้พระพุทธศาสนาไม่ใช่ศาสนาของนักบวชเพียงอย่างเดียว แต่เป็นระบบสังคมที่คฤหัสถ์และบรรพชิตสามารถเกื้อกูลกันตามหน้าที่ เพื่อค้ำจุนพระศาสนาให้มั่นคงและยั่งยืน

พัฒนาการของการอุปสมบทจาก “เอหิภิกขุอุปสัมปทา” มาสู่ “ญัตติจตุตถกัมมอุปสัมปทา” เป็นหลักฐานทางพระธรรมวินัยที่สะท้อนถึงวิสัยทัศน์อันยาวไกลของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ในการเปลี่ยนผ่านระบบการบริหารจัดการศาสนาจากการพึ่งพาบารมี และดุลยพินิจของบุคคลเพียงผู้เดียว (พระศาสดา) ไปสู่ ระบบสถาบันที่ปกครองตนเองด้วยหลักสภาประชาธิปไตย ส่งผลให้สังฆมณฑลสามารถบริหารจัดการ ตรวจสอบ และคัดกรองสมาชิกเพื่อสืบทอดพระธรรมวินัยได้อย่างเข้มแข็งและมั่นคงมานานกว่า 2,500 ปี จนกลายเป็นหลักปฏิบัติมาตรฐานที่ใช้สืบต่อกันมาจนถึงปัจจุบัน